در شروع غذاي كمكي براي كودك توجه به بعضي اصول مي تواند كمك كننده باشد. يك قانون كلي در تغذيه تكميلي آن است كه حتما از موادي استفاده شود كه بعدها هم در سفره خانواده وجود داشته باشد. بعلاوه توصيه مي شود:

1. بعد از تغذيه شيرخوار با شير مادر، غذاي كمكي به او داده شود و غذا را هرگز قبل يا در فواصل تغذيه با شير مادر به كودك ندهند.
2. مواد غذايي چه از نظر نوع و چه از نظر مقدار به تدريج به برنامه غذايي شيرخوار اضافه شود.
3. از يك نوع ماده غذايي ساده شروع كرده و كم كم به مخلوطي از چند نوع برسانند.
4. از يك قاشق مرباخوري شروع نموده و به تدريج بر مقدار آن اضافه نمايند. (به استثناء زرده تخم مرغ، كه به اندازه يك نخود شروع مي شود).
5. در شروع، غذاها نسبتا رقيق ولي كمي غليظ تر از شير مادر باشند و به تدريج بر غلظت آنها افزوده شود. اين كار به يادگرفتن عمل جويدن كمك مي كند.
6. بين اضافه كردن مواد غذايي مختلف 7-5 روز فاصله بگذارند تا شيرخوار اول به يك غذا عادت كند بعد غذاي جديدي به او بدهند. اين كار باعث مي شود كه اگر ناسازگاري به يك ماده غذايي وجود داشت باشد شناخته شود و از طرف ديگر دستگاه گوارش شيرخوار فرصت عادت به مواد غذايي را پيدا كند.
7. تنوع در غذاي كمكي مورد توجه قرار گيرد.

چگونه بايد غذاي كمكي را شروع كرد و ادامه داد؟

غذاي كمكي در پايان 6 ماهگي (180 روزگي) شروع مي شود و همزمان با شروع غذاي كمكي تغذيه با شير مادر همچنان مكرر و برحسب ميل و تقاضاي شيرخوار، ادامه داشته و حتي دفعات تغذيه با شير مادر افزايش مي يابد.
هفته اول ماه هفتم
شروع غذاي كمكي با فرني آرد برنج است كه روز اول از يك قاشق مرباخوري يك بار در روز (ظهر) شروع شده و كم كم به مقدار و دفعات آن اضافه مي شود. به طوري كه روز دوم به دو قاشق مربا خوري (يك قاشق ظهر و يك قاشق عصر)، روز سوم به سه قاشق مرباخوري (ظهر و عصر و شب هر بار يك قاشق)، روز چهارم به 4 قاشق مرباخوري (صبح، ظهر، عصر و شب هر بار يك قاشق) روز پنجم به 8 قاشق مرباخوري (صبح، ظهر، عصرو شب هر بار 2 قاشق) و روز ششم و هفتم به 12 قاشق مرباخوري (صبح، ظهر، عصر و شب هر بار 3 قاشق) مي رسد.
توجه:

1. با شروع غذاي كمكي، دادن آب جوشيده خنك شده به دفعات و حجم مورد علاقه شيرخوار، لازم است.
2. علاوه بر قطره مولتي ويتامين (15 تا 25 قطره در روز) استفاده از قطره آهن (15قطره در روز) يا شربت آهن به مقدار cc 5 /1 (معادل 5/12 ميلي گرم) ضروري است.
3. اگر از قطره هايي استفاده مي شود كه هم مولتي ويتامين و هم آهن دارند 30 قطره در روز كافي بوده و نيازي به استفاده از قطره يا شربت آهن و يا ويتامين به طور جداگانه نيست.
4. توصيه مي شود دادن قطره آهن و قطره مولتي ويتامين به كودك، تا 2 سالگي ادامه داشته باشد.
5. بعد از دادن قطره يا شربت آهن به شيرخوار علاوه بر خوراندن كمي آب جوشيده سالم به او، بايد دندان هاي او را با پارچه تميزي پاك كرد يا مسواك زد. برنامه غذايي شيرخوار در ماه هشتم (دومين ماه شروع غذاي كمكي)
   
   دو هفته اول ماه هشتم
   در اين دو هفته ضمن ادامه برنامه قبل، زرده تخم مرغ به رژيم غذايي شيرخوار اضافه و دفعات تغذيه او 5 بار در روز مي شود.
   تخم مرغ را در آب به مدت 20 دقيقه مي جوشانند تا كاملا سفت شود، سپس زرده سفت شده را از سفيده آن جدا نموده و روز اول به اندازه يك نخود از زرده تخم مرغ را در كمي آب جوشيده يا شير مادر نرم و حل كرده سپس به شيرخوار مي دهند.
   هرروز صبح همراه با فرني زرده تخم مرغ را به تدريج اضافه مي كنند تا ظرف 10 روز به يك زرده كامل برسد. از آن به بعد يا هر روز نصف زرده تخم مرغ را همراه با 3 قاشق مرباخوري فرني (يا حريره) به كودك مي دهند يا يك روز در ميان يك زرده كامل تخم مرغ به او داده و روز بعد 5 تا6 قاشق مرباخوري فرني يا حريره بادام داده مي شود.
   برنامه غذايي شيرخوار در اواسط ماه هشتم
   صبح10 صبحظهرعصرشبيك روزيك زرده كامل تخم مرغ3 قاشق مرباخوري فرني يا حريره3 تا 6 قاشق مرباخوري سوپ3 قاشق مرباخوري فرني يا حريره3تا6 قاشق مرباخوري سوپروز بعد5 تا 6 قاشق مرباخوري فرني يا حريره3 قاشق مرباخوري فرني يا حريره3 ت 6 قاشق مرباخوري سوپ3 قاشق مرباخوري فرني يا حريره3 تا 6 قاشق مربا خوري سوپياهر روز3 قاشق مرباخوري فرني يا حريره+ نصف زرده تخم مرغ3 قاشق مرباخوري فرني يا حريره3 تا 6 قاشق مربا خوري سوپ3 قاشق مرباخوري فرني يا حريره3 تا 6 قاشق مربا خوري سوپ
   در اين زمان كم كم مي توان از سبزي هاي نشاسته اي مثل سيب زميني، كدوحلوايي و نخود فرنگي (نخود سبز) نيز به فاصله هر سه روز به سوپ اضافه كرد ضمنا غلظت سوپ بايد به اندازه حليم باشد.
   
   توجه:
   • سيب زميني را بايد بعد از شستن كامل پخت، پوست آن را جدا كرد و سيب زميني پخته شده را به محتويات سوپ اضافه نمود.
   • معمولا يك چهارم سيب زميني براي هر وعده سوپ و يك سيب زميني متوسط براي سوپ تمام روز كافي است.
   • يك تكه كوچك از كدو حلوايي (به اندازه يك قوطي كبريت) براي سوپ تمام روزكفايت مي كند.
   • استفاده از گوجه فرنگي به سوپ به فاصله سه روز از اضافه كردن يك نوع سبزي اشكالي ندارد.
   • بعد از سوپ ظهر و شب مي توان يك قاشق مربا خوري ماست هم به كودك داد و مقدار آن را به تدريج و برحسب تمايل او اضافه نمود.
   • بهتر است ماست با سوپ مخلوط نشود تا شيرخوار با طعم خود ماست آشنا شود. ولي اگر شيرخوار مخلوط ماست با سوپ را دوست داشت اين كار بلامانع است.
   • بعد از پوست كندن سيب زميني اگر بخشي از آن سبز رنگ بود بايد آن را جدا كرد و دور انداخت و بقيه سيب زميني را كه سالم و زرد رنگ است به سوپ كودك اضافه نمود.
   به عنوان مثال 3 نوع سوپ كه تنوع مواد غذايي در محتويات آن رعايت شده است ذكر مي گردد.
   1. گوشت مرغ، هويج، برنج، جعفري و سيب زميني
   2. گوشت گوسفند، لوبيا سبز، برنج، گشنيز و گوجه فرنگي
   3. گوشت گوساله، كدو حلوايي، جعفري، سيب زميني و گوجه فرنگي
   اضافه كردن كمي پياز رنده شده و خرد شده به سوپ براي رفع بوي مرغ يا گوشت اشكالي ندارد. همچنين افزودن چند قطره آب ليمو ترش تازه يا آب نارنج تازه به سوپ و غذاي كودك هم آن را خوش طعم مي كند و هم جذب آهن را افزايش مي دهد. دو هفته دوم ماه هشتم
   براي تنوع بخشيدن به غذاي كودك بايد هر چند روز يك بار مواد تشكيل دهنده سوپ را تغيير داد.
   هر سه روز يك بار مي توان جو، بلغور گندم و رشته فرنگي را كه قبلا پخته و نرم شده است به اندازه يك قاشق مرباخوري به سوپ اضافه كرد.
   بعد از اضافه كردن جو، گندم و ... بهتر است به اندازه يك قاشق مرباخوري كره يا روغن مايع به سوپ اضافه نمود. افزودن كره يا روغن مايع به غذاي شيرخوار به ويژه شيرخواراني كه رشد كافي ندارند به رشد آنان كمك مي كند.
   از سبزي هاي نشاسته اي و يا ساير سبزي ها مي توان پوره تهيه كرد و به جاي يك وعده فرني صبح يا عصر از پوره استفاده نمود.
   برنامه غذايي كودك در دو هفته آخر ماه هشتم زندگي
   صبح10 صبحظهرعصرشب3 قاشق مربا خوري فرني يا حريره+ نصف زرده تخم مرغ3 قاشق مرباخوري فرني يا حريره يا پوره3 تا 6 قاشق مرباخوري سوپ+ 2 تا4 قاشق مرباخوري ماست3 قاشق مرباخوري فرني يا حريره3 تا 6 قاشق مرباخوري سوپ+ 2 تا 4 قاشق مربا خوري ماست

دو هفته اول ماه نهم

در اين زمان مي توان حبوبات را نيز به سوپ شيرخوار اضافه كرد.

• معمولا از عدس و ماش كه هضم آسان تري دارند شروع مي كنند.
• در صورت امكان مي توان جوانه عدس يا ماش را به محتويات سوپ اضافه نمود.

در مورد ساير حبوبات مثل لوبيا چيتي، لوبيا قرمز و... بهتر است قبلا آنها را خيس كرده پوستشان را جدا نموده و بعد از پختن به سوپ اضافه نمود.

• هر سه روز يك بار مي توان نوع حبوبات را تغيير داد.
• اگر از آرد حبوبات استفاده مي شود يك قاشق مرباخوري سر صاف كافي است.
• اضافه كردن كره يا روغن مايع به سوپ به مقدار يك قاشق مرباخوري براي شيرخواراني كه خوب وزن نمي گيرند مجددا توصيه مي شود.

دو هفته دوم ماه نهم

در اين هفته، ميوه به صورت آب ميوه تازه و تهيه شده در منزل و از ميوه هاي فصل و اول به مقدار يك قاشق مرباخوري در روز همراه با يك قاشق مرباخوري آب سالم و ساده شروع شده و كم كم به 6 قاشق مرباخوري آب ميوه خالص مي رسد. آب ميوه را مي توان بعد از فرني يا حريره ساعت 10 صبح داد.
]صبح10 صبحظهرعصرشب3 قاشق مربا خوري فرني يا حريره+ نصف زرده تخم مرغ3 قاشق مرباخوري فرني يا حريره يا پوره+ 6 قاشق مرباخوري آب ميوه فصل3 تا 6 قاشق مربا خوري سوپ+ 2 تا 4 قاشق مرباخوري ماست3 قاشق مربا خوري پوره يا فرني يا حريره3 تا 6 قاشق مربا خوري سوپ+ 2 تا 4 قاشق مرباخوري ماست

*اگر کودک شما هنوز هم پس از خوردن شیر ، گرسنه به نظر می رسد
* اگر بیش از حد معمول غذا می خواهد
* اگر شب هنگام از خواب بیدار می شود ، در صورتی که قبلاً تمام شب را می خوابید .
* اگر بی قرار و ناآرام به نظر می رسد .
اگر کودک شما برخی از این علایم یا همۀ آن ها را از خود نشان می دهد ،این احتمال وجود دارد که از این پس ،او آمادگی خوردن غذاهای جویدنی رادارد . به بهداشتیار یک درمانگاه مراجعه کنید و مسئله را با او در میان بگذارید . کودکانی که از نظر جثه کمی بزرگتر هستند . بیشتر گرسنه می شوند و ممکن است زودتر از چهارماهگی این علایم را از خود نشان دهند . اما تا پیش از چهارماهگی نباید بهاکثر کودکان غذاهای جویدنی داد ؛ چرا که دستگاه گوارش آن ها قادر به هضم چنین غذاهایی نیست .
به سابقۀ هر خانواده ای نسبت به آلرژی ها ، اگزما یا آسم به خوبی توجه داشته باشید . تحقیقات نشان می دهد کودکانی که مدت زمان طولانی تری شیر مادر یا شیر خشک می خورند ،کمتر دچار چنین عوارضی می شوند.
در روزهای نخستین از شیرگیری، کودک شما به غذاهای جویدنی به عنوان مکمل مادۀ غذایی وابسته نمی شود ؛ زیرا هنوز نیاز او را شیر برآورده می سازد و او فقط با شیر مادر آشنایی دارد .
اگر کودکتان فقط غذا را مزه مزه می کند ،نگران نباشید . تجربۀ بیرون دادن غذا هم امری طبیعی و با اهمیت است . با وجود این ، تا شش ماهگی ،ذخیرۀ مواد غذایی بدن کودک شما بیشتر مورد استفاده قرار می گیرد . بنابراین برای تأمین همۀ مواد معدنی و ویتامین های ضروری ،که کودک شما نیاز دارد دادن غذاهای جویدن بسیار مهم تلقی می شود

بسیار از پدرها و مادرها کم کم به این نتیجه می رسند که بهترین و مناسب ترین زمان برای آشنا کردن کودک با غذاهای جویدنی اواخر صبح است ،هنگامی که کودک از خواب صبح هنگام بیدار می شود . در این زمان ، کودک شاد و سرحال و گرسنه است ، بدون این که بدخلق و ناآرام باشد . مقدار اندکی به او شیر بدهید تا از شدت گرسنگی او بکاهد و آسوده خاطر شود ، سپس تغذیه را با غذاهای جویدنی ادامه دهید . در پایان هم باقی ماندۀ شیر را به او بدهید

به اندازه ۲.۵ پیمانه ( ۶۰۰ میلی لیتر ) تهیه می شود .

مواد لازم :

سیب زمینی ۱۷۵ گرم
هویج ۱۷۵ گرم
گوشت ... مرغ بدون پوست و استخوان ۱۱۵ گرم
ذرت فریز شده ۵۰ گرم
شیر خشک یک چهرام پیمانه یا ۳۰۰ میلی لیتر

طرز تهیه
سیب زمینی و هویج را پوست گرفته ، با آب سرد بشویید و سپس خرد کنید .
2- گوشت مرغ را بشویید و به صورت نوارهای باریک ببرید و همراه با سیب زمینی و هویج در یک قابلمه بریزید .
3- ذرت و شیر را به آن اضافه کنید . در ظرف را ببندید و با حرارت ملایم به مدت 20 دقیقه بجوشانید تا گوشت مرغ پخته شود . این مخلوط را ب صورت پوره در آورید یا از الک رد کنید تا به صورت کاملاً نرم و روان در آید .
4- با قاشق مقدار کمی از غذا را در ظرفی بریزید . پیش از آن که غذا را به کودکتان بدهید ، دمای آن را امتحان کنید . اگر لازم است بگذارید تا سرد شود .
5- باقی مانده غذا را بسته بندی کرده ، هر چه سریع تر در یخچال بگذارید . ظرف مدت 24 ساعت آن را مصرف کنید .
* می توانید آن را در فریزر هم نگه داری کنید .
نکته :
مخلوط مواد را در یک ظرف لعابی نسوز بجوشانید و داخل فر از قبل گرم شده با حرارت 180 درجه سانتی گراد یا 350 درجه فارنهایت ، به مدت یک ساعت و ربع بگذارید تا بپزد .